Tủ điện là điểm tập trung nhiều mối đấu nối quan trọng của hệ thống điện. Trong quá trình vận hành, các vị trí như terminal block, đầu cos, domino, điểm đấu dây trên CB, contactor, relay hoặc thanh cái có thể phát nhiệt nếu tiếp xúc không tốt hoặc tải vận hành vượt điều kiện thiết kế.

Hiện tượng terminal trong tủ điện bị nóng không nên xem là lỗi nhỏ. Đây là dấu hiệu cảnh báo sớm của tiếp xúc kém, quá tải, đầu nối lỏng, dây dẫn không phù hợp hoặc thiết bị đã xuống cấp. Nếu không kiểm tra kịp thời, điểm nóng có thể làm chảy cách điện, cháy đầu cáp, nhảy CB, hư thiết bị và gây gián đoạn vận hành.

1. Terminal trong tủ điện là gì?

Terminal là điểm đấu nối dây điện trong tủ điện. Terminal có thể là domino, terminal block, đầu đấu dây trên CB, MCCB, contactor, relay, bộ nguồn, thanh cái hoặc các điểm đấu nối trung gian trong tủ điều khiển.

Vai trò của terminal là tạo điểm tiếp xúc chắc chắn giữa dây dẫn và thiết bị điện. Khi tiếp xúc tốt, dòng điện đi qua ổn định, ít phát nhiệt. Khi tiếp xúc kém, điện trở tại điểm nối tăng lên, từ đó sinh nhiệt cục bộ.

Trong hệ thống tòa nhà, terminal xuất hiện ở nhiều tủ như:

·        Tủ điện tổng MDB / MSB.

·        Tủ điện tầng.

·        Tủ điều khiển bơm.

·        Tủ điều khiển quạt.

·        Tủ chiếu sáng.

·        Tủ điện phòng kỹ thuật.

·        Tủ điều khiển HVAC, AHU, FCU, bơm nước, bơm nước thải.

Hình 1. Nhận diện terminal, điểm siết, dây dẫn và điểm nóng trong tủ điện.

2. Dấu hiệu nhận biết terminal bị nóng

Terminal bị nóng thường không hỏng ngay lập tức. Sự cố có thể diễn tiến âm thầm trong thời gian dài trước khi tạo ra hư hỏng lớn. Một số dấu hiệu cần chú ý gồm:

·        Có mùi khét nhẹ trong tủ điện.

·        Vỏ dây tại điểm đấu bị vàng, nâu, cứng hoặc giòn.

·        Đầu cos, terminal hoặc domino bị xỉn màu, đổi màu.

·        Vỏ CB, contactor hoặc terminal block bị nóng bất thường.

·        Có tiếng rè nhẹ, lách tách hoặc tiếng kêu bất thường trong tủ.

·        CB nhảy sau một thời gian mang tải.

·        Thiết bị vận hành chập chờn, lúc chạy lúc ngắt.

·        Đầu dây có dấu hiệu lỏng, rung hoặc bị oxy hóa.

·        Khi đo bằng súng nhiệt, một điểm đấu nóng hơn rõ so với các điểm cùng loại.

Lưu ý: Không nên dùng tay chạm trực tiếp vào terminal hoặc dây dẫn trong tủ điện đang vận hành để kiểm tra nóng. Việc kiểm tra cần thực hiện bằng thiết bị đo phù hợp và tuân thủ an toàn điện.

3. Nguyên nhân thường gặp làm nóng terminal

Terminal bị nóng thường xuất phát từ các nhóm nguyên nhân sau:

Nguyên nhân 1: Đầu nối bị lỏng

Đây là nguyên nhân rất phổ biến trong vận hành thực tế. Sau thời gian dài, rung động, giãn nở nhiệt hoặc thao tác siết ban đầu chưa đủ lực có thể làm điểm đấu dây bị lỏng.

Khi đầu nối lỏng, diện tích tiếp xúc giữa dây và terminal giảm. Dòng điện đi qua vùng tiếp xúc nhỏ hơn, làm tăng điện trở tiếp xúc và sinh nhiệt.

·        Đầu dây có thể bị xê dịch nhẹ.

·        Terminal có vết cháy xém.

·        Dây nóng tại điểm đấu, nhưng thân dây phía xa ít nóng hơn.

·        Có mùi khét cục bộ trong tủ.

Nguyên nhân 2: Bấm cos không đúng kỹ thuật

Nếu đầu cos bấm không chặt, sai kích thước dây, sai khuôn bấm hoặc lõi đồng không tiếp xúc đều trong thân cos, điểm đấu có thể phát nhiệt khi mang tải.

Với tủ điện công trình, lỗi bấm cos sai có thể gây nóng đầu cáp, cháy co nhiệt, oxy hóa đầu nối và làm hỏng thiết bị đấu nối.

·        Đầu cos bị đổi màu.

·        Phần co nhiệt hoặc băng cách điện gần đầu cos bị phồng, nứt hoặc cháy xém.

·        Dây vẫn còn tốt nhưng điểm bấm cos nóng bất thường.

·        Cos có thể xoay hoặc lỏng trên đầu dây.

Hình 2. So sánh kết nối đúng và sai: kết nối lỏng hoặc bấm cos kém làm tiếp xúc kém, phát nhiệt.

Nguyên nhân 3: Dây dẫn không phù hợp với tải

Nếu tiết diện dây nhỏ hơn dòng tải thực tế, dây và terminal có thể nóng khi hệ thống vận hành liên tục. Một số trường hợp ban đầu hệ thống hoạt động bình thường, nhưng sau đó người dùng bổ sung thêm tải như máy lạnh, bơm, thiết bị nhiệt, chiếu sáng hoặc ổ cắm công suất lớn làm dòng tăng lên.

·        Cả đoạn dây bị nóng, không chỉ riêng terminal.

·        CB có thể nhảy sau một thời gian vận hành.

·        Dây đổi màu hoặc vỏ cách điện bị cứng.

·        Tải tăng vào giờ cao điểm thì tủ nóng rõ hơn.

Hình 3. Terminal nóng do dây nhỏ, tải lớn và vận hành lâu dài.

Nguyên nhân 4: Terminal, domino hoặc thiết bị đấu nối kém chất lượng

Một số terminal block, domino, đầu nối hoặc thiết bị kém chất lượng có khả năng chịu dòng thấp, vật liệu tiếp xúc không tốt hoặc cơ cấu kẹp dây không chắc. Khi mang tải lâu dài, điểm tiếp xúc bị nóng, oxy hóa và xuống cấp nhanh.

·        Nhiều điểm đấu cùng loại bị nóng.

·        Nhựa quanh terminal bị biến dạng.

·        Vít siết bị trờn, không giữ chắc dây.

·        Bề mặt tiếp xúc bị xỉn hoặc cháy đen.

Nguyên nhân 5: Oxy hóa hoặc ẩm trong tủ điện

Tủ điện đặt trong khu vực ẩm, gần hố bơm, tầng hầm, phòng kỹ thuật thông gió kém hoặc khu vực có hơi hóa chất dễ làm đầu nối bị oxy hóa. Lớp oxy hóa làm giảm chất lượng tiếp xúc và tăng điện trở tại điểm đấu.

·        Đầu dây, đầu cos hoặc thanh cái bị xỉn màu.

·        Có vết xanh, đen hoặc trắng trên bề mặt kim loại.

·        Tủ có mùi ẩm, bụi bẩn hoặc hơi nước.

·        Sự cố lặp lại sau khi vệ sinh nếu không xử lý môi trường xung quanh.

Hình 4. Oxy hóa, tiếp xúc kém và phát nhiệt tại terminal.

Nguyên nhân 6: Tải không cân pha hoặc vận hành liên tục

Với hệ thống 3 pha, nếu tải không cân bằng, một pha có thể mang dòng cao hơn các pha còn lại. Khi đó terminal của pha đó sẽ nóng hơn. Ngoài ra, các thiết bị vận hành liên tục như bơm, quạt, máy nén, hệ thống chiếu sáng hoặc tải nhiệt cũng làm tủ điện chịu nhiệt cao trong thời gian dài.

·        Một pha nóng hơn các pha còn lại.

·        Dòng đo bằng ampe kìm giữa các pha chênh lệch rõ.

·        Tủ nóng nhiều vào giờ cao điểm hoặc khi thiết bị chính hoạt động.

·        CB hoặc contactor của nhánh tải lớn nóng hơn các nhánh khác.

4. Rủi ro khi không xử lý terminal bị nóng

Terminal bị nóng nếu không kiểm tra sớm có thể dẫn đến nhiều rủi ro vận hành:

·        Cháy đầu dây hoặc đầu cos.

·        Chảy vỏ cách điện dây dẫn.

·        Cháy terminal block, domino hoặc thiết bị đấu nối.

·        Làm hỏng CB, contactor, relay, bộ nguồn hoặc thiết bị điều khiển.

·        Gây nhảy CB lặp lại.

·        Gây mất điện cục bộ trong khu vực.

·        Làm hệ thống bơm, quạt, HVAC hoặc chiếu sáng dừng bất thường.

·        Tăng nguy cơ chập điện, hồ quang và cháy tủ điện.

·        Gây gián đoạn vận hành tòa nhà, văn phòng, shop hoặc công trình.

Đặc biệt với tủ điều khiển bơm nước, bơm nước thải, quạt thông gió, tủ chiếu sáng hành lang hoặc tủ kỹ thuật tầng, sự cố tại terminal có thể ảnh hưởng trực tiếp đến vận hành hằng ngày.

5. Khi nào cần kiểm tra kỹ thuật ngay?

Nên kiểm tra kỹ thuật càng sớm càng tốt nếu gặp các dấu hiệu sau:

·        Có mùi khét trong tủ điện.

·        Một điểm đấu dây nóng bất thường so với các điểm khác.

·        Vỏ dây bị vàng, nâu, phồng hoặc chảy.

·        CB nhảy lặp lại sau một thời gian mang tải.

·        Có tiếng rè, lách tách hoặc tia lửa nhỏ trong tủ.

·        Terminal block bị nứt, đen hoặc biến dạng.

·        Dây dẫn hoặc đầu cos đổi màu.

·        Tủ điện đặt ở khu vực ẩm, bụi hoặc gần nguồn nước.

·        Hệ thống bơm, quạt, HVAC hoặc chiếu sáng hoạt động chập chờn.

Không nên tự siết, tháo hoặc thay terminal khi tủ điện còn điện. Trước khi thao tác cần cắt nguồn, kiểm tra hết điện áp và tuân thủ quy trình an toàn điện phù hợp.

6. Những việc không nên làm

Khi phát hiện tủ điện bị nóng terminal, không nên xử lý theo cảm tính. Một số lỗi thường gặp gồm:

·        Dùng tay chạm vào terminal để kiểm tra nóng.

·        Siết lại dây khi tủ vẫn còn điện.

·        Thay CB lớn hơn để tránh nhảy mà không kiểm tra dây.

·        Bọc thêm băng keo vào điểm nóng nhưng không xử lý nguyên nhân.

·        Cắt bỏ phần dây cháy rồi nối tạm không đúng kỹ thuật.

·        Thay terminal bằng loại không rõ dòng chịu tải.

·        Bỏ qua dấu hiệu mùi khét vì hệ thống vẫn còn chạy.

Các cách xử lý tạm thời này có thể làm sự cố nặng hơn và tăng nguy cơ cháy điện.

7. Vật tư thường liên quan khi xử lý terminal nóng

Một số vật tư thường cần kiểm tra hoặc thay thế khi xử lý tủ điện bị nóng terminal:

·        Đầu cos chụp.

·        Cos động lực.

·        Terminal block.

·        Domino điện.

·        CB / MCB / MCCB.

·        Dây điện đúng tiết diện.

·        Co nhiệt đầu cos.

·        Băng keo điện.

·        Đầu đánh số dây.

·        Thanh cái hoặc phụ kiện đấu nối.

·        Vít, long đền, phụ kiện siết nối phù hợp.

Việc thay vật tư cần dựa trên dòng tải, tiết diện dây, loại tủ điện và điều kiện vận hành thực tế.

8. Gợi ý kiểm tra định kỳ

Đối với tủ điện đang vận hành trong tòa nhà, văn phòng, shop hoặc công trình, nên có kế hoạch kiểm tra định kỳ:

·        Quan sát bằng mắt các điểm đấu dây.

·        Kiểm tra mùi khét, dấu hiệu đổi màu, vỏ dây bị cứng hoặc phồng.

·        Đo nhiệt độ điểm đấu bằng súng nhiệt hoặc camera nhiệt nếu có.

·        So sánh nhiệt độ giữa các pha hoặc các nhánh tải tương tự.

·        Kiểm tra tải thực tế bằng ampe kìm.

·        Kiểm tra tình trạng bụi, ẩm và thông gió trong tủ.

·        Ghi nhận các điểm bất thường để theo dõi sau bảo trì.

Với các tủ quan trọng như tủ bơm, tủ tổng, tủ kỹ thuật tầng hoặc tủ cấp nguồn cho thiết bị vận hành chính, nên ưu tiên kiểm tra theo kế hoạch bảo trì định kỳ.

Hình 5. Kiểm tra điểm nóng trong tủ điện bằng camera nhiệt.

9. Hướng dẫn liên quan

Để xử lý chi tiết từng nhóm lỗi, có thể tách thành các hướng dẫn riêng:

·        Cách kiểm tra tủ điện có mùi khét.

·        Cách kiểm tra CB nhảy liên tục do quá tải.

·        Cách bấm cos động lực đúng kỹ thuật.

·        Cách bấm đầu cos chụp cho dây điều khiển.

·        Cách kiểm tra terminal block bị nóng bằng súng nhiệt.

·        Cách kiểm tra tải điện bằng ampe kìm.

Kết luận

Terminal trong tủ điện bị nóng là dấu hiệu không nên bỏ qua. Nguyên nhân có thể đến từ đầu nối lỏng, bấm cos sai kỹ thuật, dây dẫn không phù hợp, thiết bị đấu nối kém chất lượng, oxy hóa hoặc tải vận hành vượt điều kiện thiết kế.

Phát hiện sớm điểm nóng giúp giảm nguy cơ cháy đầu dây, hư thiết bị, nhảy CB và gián đoạn vận hành. Với hệ thống điện công trình, cách xử lý đúng là kiểm tra hiện trạng, xác định nguyên nhân, đánh giá tải và thay thế vật tư phù hợp.

LTQ hỗ trợ kiểm tra hiện trạng tủ điện, tư vấn vật tư đấu nối và cung cấp các phụ kiện điện phù hợp cho nhu cầu sửa chữa, bảo trì và vận hành công trình.